Pierwszego dnia po zakończeniu II wojny światowej młody bojownik AK, Maciek Chełmicki (Zbigniew Cybulski) otrzymuje polecenie zabicia sekretarza KW PPR Szczuki (Wacław Zastrzeżyński). Wskutek zbiegu okoliczności w zorganizowanym przez niego zamachu giną przypadkowi ludzie.
Tego samego dnia w miejscowym hotelu Metropol Maciek poznaje barmankę Krystynę (Ewa Krzyżewska). Uczucie do dziewczyny uświadamia mu bezsens bratobójczej walki. Kiedy jednak otrzymuje ponowny rozkaz zastrzelenia Szczuki od swojego kompana Andrzeja (Adam Pawlikowski), poczucie obowiązku zwycięża i Chełmicki wykonuje wyrok. Oddalając się z miejsca zamachu, Maciek zostaje zaczepiony przez patrol żołnierzy.
"Popiół i diament" to alegoryczny, psychologicznie głęboki dramat, ukazujący tragiczne losy młodych ludzi, miażdżonych w trybach historii. To jedno z arcydzieł polskiego kina. Ekranizacja głośnej powieści Jerzego Andrzejewskiego stanowi szczytowe osiągnięcie polskiej szkoły filmowej i dowód wielkiego talentu ANDRZEJA WAJDY. "Mając 32 lata dowiódł, że jest rasowym twórcą. Z pewnością jednym z najzdolniejszych twórców europejskiej "nowej fali" - pisał o Wajdzie przed półwieczem paryski "Le Monde". "Pokazać (...) losy młodego człowieka uwikłanego w okupacyjną przeszłość, zmęczonego bohaterstwem, przeczuwającego inne, lepsze życie. Cóż to za piękny temat do filmu!" - opowiadał o swoich ambicjach reżyser, będący - podobnie jak jego filmowi bohaterowie - przedstawicielem "pokolenia Kolumbów", dorastającego w trakcie wojennej zawieruchy. "Kocham tych nieustępliwych chłopców, rozumiem ich" - przekonywał Wajda. "Chcę moim skromnym filmem odkryć przed widzem kinowym ten skomplikowany i trudny świat pokolenia, do którego sam należę". Tragizm ich losów porusza nawet po 50 latach w dużej mierze dzięki wspaniałej kreacji Zbigniewa Cybulskiego, którego kariera aktorska rozpoczęła się właśnie od tego absolutnie ponadczasowego filmu.
