GENERAŁ NIL

Syberia, rok 1947. Po dwóch i pół roku katorżniczej pracy przy wyrębie lasu w radzieckim łagrze na Uralu kolejarz Walenty Gdanicki (Olgierd Łukaszewicz) wraca w jednym z transportów repatriacyjnych do Polski. Ten wychudzony mężczyzna to w rzeczywistości generał August Emil Fieldorf, były dowódca Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej.

"Kedyw" pod dowództwem "Nila" przeprowadził szereg spektakularnych akcji zbrojnych przeciwko niemieckiemu okupantowi. Jedną z nich był 1 lutego 1944 roku zamach na dowódcę SS i policji Franza Kutscherę, który został zastrzelony przed siedzibą niemieckiej komendantury w Alejach Ujazdowskich. W 1945 roku Fieldorf jako kolejarz Walenty Gdanicki został przypadkowo zatrzymany przez NKWD w podwarszawskim Milanówku, oskarżony o spekulację i zesłany do ZSRR. W październiku 1947 roku wraca do kraju. Z Białej Podlaskiej udaje się do Łodzi i zatrzymuje u znajomej Heleny Błociszewskiej (Maria Mamona). Po pewnym czasie przyjeżdża do niego żona Janina (Alicja Jachiewicz) z córkami, Krysią (Magdalena Emilianowicz) i Marią (Anna Cieślak). Fieldorf nie wraca do poakowskiej konspiracji. Po spotkaniu z generałem Stanisławem Tatarem (Tomasz Dedek) postanawia się ujawnić w nadziei, że będzie mógł prowadzić normalne życie.

Generał August Emil Fieldorf urodził się w 1895 r. Mając 19 lat zgłosił się do oddziałów Piłsudskiego, uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej i przeszedł cały szlak chwały Legionów. W 1939 roku był dowódcą 51. Pułku Piechoty Strzelców Kresowych. Po klęsce kampanii wrześniowej przedostał się do Francji, a następnie do Anglii, skąd jako pierwszy emisariusz Rządu i Naczelnego Wodza został wysłany do kraju. Od września 1942 był dowódcą Kierownictwa Dywersji KG AK pod pseudonimem "Nil". Rok później został komendantem kadrowej organizacji wojskowej "NIE" (Niepodległość), której celem miało być kontynuowanie walki w warunkach okupacji sowieckiej, a od lipca 1944 zastępcą dowódcy Armii Krajowej. Ze względów bezpieczeństwa nie wziął udziału w walkach powstańczych w Warszawie. We wrześniu 1944 został awansowany do stopnia generała brygady i odznaczony Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari IV klasy. Po powrocie ze zsyłki nie powrócił już do działalności konspiracyjnej. W 1950 roku został aresztowany przez UB. Pomimo wywieranej na niego presji, nie zgodził się na współpracę z reżimem. Został fałszywie oskarżony o kolaborację z hitlerowcami i skazany przez Sąd Wojewódzki dla miasta Warszawy na śmierć jako "zdrajca narodu polskiego". Powieszono go w więzieniu przy ul. Rakowieckiej w Warszawie 24 lutego 1953. Dopiero w 1989 roku Fieldorf został zrehabilitowany. Uznano, że "nie popełnił zarzucanego mu czynu". W 2006 roku prezydent Polski Lech Kaczyński odznaczył go pośmiertnie Orderem Orła Białego. Generał miał opinię "jednej z najpiękniejszych postaci żołnierskich w AK". Był świetnym organizatorem, potrafił znakomicie współżyć z podwładnymi i motywować ich do działania metodami dalekimi od wojskowego drylu. Cenił wierność i koleżeńską lojalność. W powojennej rzeczywistości mówił byłym podwładnym, że ich miejsce jest w uniwersyteckich ławach, a nie pod bronią, na leśnych biwakach. Pozostał wierny oficerskiemu etosowi i przysiędze. Nie chciał w żaden sposób wspierać nowej władzy, nie zamierzał też, mimo świadomości zagrożenia, uciekać na Zachód. Planował życie na uboczu. W jego losie skupia się powojenna tragedia wielu Polaków: zaufał władzy i zginął z jej wyroku.

Z inicjatywą nakręcenia "Generała Nila" wystąpili członkowie Fundacji Filmowej Armii Krajowej. Zainspirował ich zrealizowany przez RYSZARDA BUGAJSKIEGO spektakl Teatru Telewizji "Śmierć rotmistrza Pileckiego". Uznany reżyser filmowy, teatralny i telewizyjny, a także pisarz i scenarzysta, zyskał rozgłos wstrząsającym "Przesłuchaniem", który w bezkompromisowy sposób obnażał działania aparatu komunistycznej władzy. Scenariusz "Generała Nila" został napisany przez Bugajskiego we współpracy z Krzysztofem Łukaszewiczem. Autorzy korzystali m.in. ze wspomnień żony bohatera Janiny Fieldorf oraz książki jego bratanicy Marii Fieldorf i jej męża Leszka Zachuty "Generał Fieldorf "Nil". Fakty, dokumenty, relacje". Oficjalnym konsultantem filmu był Jacek Pawłowicz z IPN. "Jest to przede wszystkim historia tragiczna" - mówił jeszcze przed powstaniem filmu Bugajski. "Generał Fieldorf został przecież skazany na śmierć przez powieszenie, co jest niezwykle upokarzające dla oficera. (...) Mimo to, nawet przez tak haniebny sposób egzekucji, władzy ludowej nie udało się całkowicie wymazać tej postaci z naszej historii". "Myśląc o tamtych czasach, uzmysławiam sobie, że wielu ludzi było wtedy bohaterami z konieczności" - przekonywał Bugajski. Nie wiadomo, kto podjął decyzję o jego aresztowaniu i skazaniu na śmierć. Bugajski wybrał jedną z wielu hipotez. W filmie los Fieldorfa przesądza minister MBP Radkiewicz, jego radziecki doradca pułkownik Dawydow oraz pułkownik Józef Różański, osławiony szef Departamentu Śledczego. Przebieg obrad Sądu Najwyższego jest odtworzony ze wszystkimi nazwiskami, od prezesa poczynając na protokolantce kończąc. Podczas procesu oskarżono "Nila" o organizowanie podziemnej armii przeciwko wojskom sowieckim, ale nie udowodniono tego zarzutu. Fieldorfa właściwie skazano za zamiary, nie za czyny.

Znakomitą decyzją przy ustalaniu obsady okazał się wybór Olgierda Łukaszewicza ("Sól ziemi czarnej", "Brzezina", "Katyń") jako odtwórcy tytułowej roli. To niezwykle charyzmatyczny aktor, stosunkowo rzadko pojawiający się na wielkim ekranie. "Bardzo dobry jest też drugi plan" - komplementował obsadę na łamach "Polityki" Zdzisław Pietrasik. "Adam Woronowicz w roli sędziego Igora Andrejewa, jedynego, który ma wątpliwości; Maciej Kozłowski jako więzień złamany przez bezpiekę, który obciąża Fieldorfa, a potem w czasie rozprawy próbuje się wycofać; wreszcie Jacek Rozenek, czyli płk Józef Różański, usiłujący złamać Fieldorfa". (...) Polskie kino nie ma szczęścia do filmów o narodowych bohaterach, tym bardziej należy docenić osiągnięcie Bugajskiego" - wyrokował Pietrasik. Polska Akademia Filmowa nominowała "Generała Nila" do nagrody Orła w dwóch kategoriach: za najlepszy scenariusz i scenografię.

ZOBACZ INNE FILMY TEGO REŻYSERA

OCEŃ FILM